مهندس علی اسفندیاری

تخت جمشید، نقش رستم و پاسارگاد ...

بناهای برجا مانده از تمدن عظیم هخامنشی در مرودشت فارس با قدمتی بیش از دوهزار و پانصد سال پیوسته مورد توجه جهانگردان، ایرانگردان و هموطنان عزیز بوده است. هر ساله تعداد بیشماری ایرانی و خارجی از این بناها بازدید می کنند.

تخت جمشید، نقش رستم و پاسارگاد همه ساله در ایام نوروز پذیرای تعداد بیشماری از علاقه مندان ...

مرودشت

دومین شهر استان فارس که در کنار میراث گرانسگ گذشتگان در جلگه ای سر سبز واقع شده است و یکی از قطب های کشاورزی کشور می باشد. ارتفاع آن از سطح دریا 1620 متر است.

با تأسیس کارخانه قند در سال 1312 عملا رشد و شکوفایی این شهر آغاز شده و تا سال 1338 جزء بخش زرقان از توابع شیراز بوده و در سال 1338 بخشداری مستقل آن تأسیس گردید.

با گستردگی جمعیت و توسعه و آبادانی و احداث کارخانجات در سال 1355 به عنوان شهر مستقل شناخته شد.

مهمترین آثار تاریخی دوران اسلامی این شهرستان عبارتند از: قلعه استخر، پل خان، تنگ بستانک، سد درودزن، چشمه ابوالمهدی و ...

آثار باستانی پیش از اسلام که از سابقه تاریخی بسیار والایی برخوردارند عبارتند از تخت جمشیدف نقش رستم، نقش رج، ویرانه های شهر استخر، کعبه زرتشت و ...

دانستنیهایی درباره تخت جمشید:

نام این اثر شگفت انگیز به زبان پارسی باستان پارسه بوده و تخت جمشید برگرفته از نام پادشاه افسانه ای ایران باستان اقتباس شده است.

شروع ساختمان تخت جمشید در سال 520 پیش از میلاد توسط داریوش بزرگ بوده و پس از آن فرزندش خشایارشا آن را کاملا ساخته و به اوج آراستگی رسانده است.

دو دلیل عمده برای ساخت تخت جمشید بیان شده است:

یکی بخاطر برگزاری جشن نوروز دولت هخامنشی و دیگر اینکه به عنوان گنج خانه هخامنشی محسوب می شده است.

در ساخت تخت جمشید از سه نوع مصالح عمده از جمله چوب، خشت های خام و سنگ های آهکی محلی استفاده شده است.

این مکان عظیم در سال 330 پیش از میلاد توسط اسکندر مقدونی به آتش کشیده شد.

پلکان ورودی:

در ضلع غربی تخت جمشید دیواری به بلندی حدود 15 متر و طول تقریبی حدود 400 متر وجود دارد و پلکان ورودی به محوطه تخت جمشید در شمالی ترین بخش این دیوار قرار دارد.

این پلکان شامل دو سری پله می باشد که در ورودی به صورت متقابل از هم دور شده و پس از پاگرد پهنی دوباره به سمت یکدیگر ادامه می یابند و در بالای سکو به هم می رسند.

بلندی هر پله نسبت به عرض آن بسیار  کم می باشد به نحوی که چهارپایان به راحتی می توانستند از آن بالا و پایین بروند، در هر سمت حدود 111 پله تا بالای سکو وجود دارد.

دروازه ملل

بالای پلکان بزرگ ورودی مجسمه آسیب دیده دو گاو بزرگ بر فراز دو پایه سنگی به چشم می خورد که روزگاری دو دیواره درگاه بزرگ یک کاخ بوده است.

کاخ آپادانا

با عبور از حیاطی که در جنوب دروازه ملل قرار دارد به پلکان شمالی کاخ آپادانا می رسیم. که دیواره های این پلکان و پلکان شمالی کاخ آپادانا منقش به تصاویر اقوام مختلف می باشد که هدایایی به همراه دارند.

ابعاد تالار مرکزی 60x60 متر می باشد و زمانی 36 ستون بسیار بلند در شش ردیف داشته است. آپادانا دارای سه تالار در شمال، شرق و غرب بوده هر کدام دارای 12 ستون در دو ردیف 6 ستونی بوده است.

ستونهای آپادانا بلندترین ستونهای تخت جمشید است.

تالار شورا (کاخ سه دری یا سه درگاهی)

این تالار در انتهای جنوبی پلکان شرقی آپادانا قرار گرفته است و نسبت به سایر کاخهای تخت جمشید کوچکتر است.

نام تالار شورا بر اساس نقش های مشاهده شده بر دیوارهای این کاخ به آن داده شده است که تعدادی از نجبای پارسی و مادی در کنار شاه نقش شده اند که گویا پس از ملاقات با عموم، شاه با سران کشور در این مکان به مشورت می نشسته است. ساخت این تالار در زمان اردشیر اول به پایان رسیده است.

کاخ ج

در فضای سمت راست بقایای بنای کوچک نگهبانی بین تالار شورا و کاخ داریوش(تچر) تپه کوچکی نمایان است که اثری از هیچ ساختمانی برجای نمانده است و کاربرد این مکان هنوز جزء اسرار تخت جمشید است.

کاخ اختصاصی داریوش(تچر)

کاخ اختصاصی داریوش بر فراز یک سکوی سنگی قرار دارد که 5/2 متر بالاتر 5/2 متر بالاتر از آپادانا می باشد بنابراین بلندترین کاخ تخت جمشید است و به نام تچر شناخته می شود.

جلو کاخ یک دیوار سنگی با نقش های برجسته دیده می شود که از هر طرف آن پله هایی به طرف کاخ بالا می رود. وسط این دیوار نقش 9 افسر پارسی که در هر سو به حالت آماده باش ایستاده اند به چشم می خورد.

سنگهای این کاخ آنقدر براق می باشد که آنرا تالار آیینه نیز نامیده اند.

کاخ اختصاصی اردشیر

این کاخ در جنوب غربی سکوی تخت جمشید و روبروی کاخ داریوش قرار دارد. چیزی که در این کاخ جلب توجه می کند تکه سنگهای تراش خورده ای هستند که با هر چه در تخت جمشید است تفاوت دارند.

کاخ اختصاصی خشاریارشا(هدیش)

این کاخ در سمت شرق کاخ اختصاصی اردشیر واقع شده است و کمتر دستخوش ویرانی شده است.

خشایارشا در کتیبه ای واقع در بالای یکی از پایه های جلو ایوان کاخش، آن را هدیش نامیده است.

سطح درونی پنجره های سنگی این کاخ دارای نقشهای برجسته ای است که در هیچ نقطه ای از تخت جمشید به چشم نمی خورد.(دو پیشخدمت در حالت ایستاده دیده می شوند که یک بز کوهی با شاخهای بسیار بزرگ و یک ظرف غذا می آورند)

حرمسرا (کاخ بانوان)

ساختمان حرمسرا در جنوبی ترین بخش تخت جمشید واقع شده است. حرمسرا به معنای مصطلح آن، در زمان هخامنشیان معنی نمی شده است. بلکه این مکان جایی بوده که همسر پادشاه و سایر زنان درباری در آن زندگی می کرده اند. بنابراین بهتر آن است که این کاخ را کاخ بانوان بنامیم.

کاخ اختصاصی ملکه(مهمانخانه)

در قسمت شمال شرقی حرمسرا آثار باقیمانده از کاخ ملکه نمایان است. نقشه کلی این کاخ با سایر کاخهای اختصاصی فرق چندانی ندارد. حدود 70سال پیش که حفاری تخت جمشید شروع شد این کاخ به منظور سکونت باستان شناسان بصورت اولیه خود بازسازی شد و هم اکنون موزه تخت جمشید در آن واقع است.

گنج خانه

دولت هخامنشی علاوه بر تخت جمشید دارای دو پایتخت تابستانی(اکباتان) در شمال و زمستانی(شوش) در جنوب بوده است.

شاید بدلیل نزدیک بودن شهرهای فوق به مرز و مورد تهدید بودن آنها در برابر حمله دشمن هخامنشیان جهت نگهداری دارایی های خود بدلیل امنیت بیشتر ساختمانی در جنوب شرقی تخت جمشید بنا نموده اند.

در حال حاضر از آن همه ثروت که روزگاری در گنج خانه جمع بوده است تنها یک اثر سنگی که بر آن صحنه مشهور به بار عام خشایارشا نقش بسته است باقی است.

تالار تخت (صد ستون)این تالار در شمال گنج خانه روبروی آپادانا قر ار گرفته است و با وسعت 4692 متر مربع به عنوان بزرگترین کاخ تخت جمشید شناخته شده است. بنای این کاخ در زمان خشایارشا آغاز شده و در زمان اردشیر اول پایان یافته است.

کاربرد این کاخ صد ستونی هنوز مورد اختلاف کارشناسان است. گروهی معتقدند ساخت این کاخ به منظور توسعه گنج خانه بوده است.

این تالار هشت درگاه ورودی و خروجی می باشد.

دروازه ناتمام

در سمت شمال حیاط بزرگ تالار تخت مانده های یک کاخ نگهبانی بسیار بزرگ دیده می شود.بر اساس ابعاد باقیمانده دیوارهایش بر روی زمین می توان حدس زد از دروازه ملل بزرگتر است.

پس از عبور از این دروازه به سمت شمال شرق با گذشتن از مانده های غیر کاخی از جمله آرامگاه ارشیر دوباره به همین مکان می رسیم و در سمت جنوب غربی از طریق خیابان سپاه به دروازه ملل و پلکان ورودی می رسیم.

مانده های غیر کاخی

علاوه بر کاخهایی که شرح داده شد، مکانهای دیگری هم در تخت جمشید وجود داشته که می توان به موارد ذیل اشاره نمود:

1-مانده های شمال شرقی

2-کارگاه تخت جمشید

3-آبراه ها: که برای بیرون راندن فاضلاب کاخها و حفاظت از دیواره های خشتی مورد استفاده قرار می گرفت.

4-چاه سنگی

5-آرامگاه ها: در دامنه کوه رحمت دو آرامگاه متعلق به اردشیر دوم و اردشیر سوم دیده می شود.

نقش رستم

پس از آنکه تخت جمشید توسط اسکندر مقدونی به آتش کشیده شد یونانی ها در ایران حدود 170 سال فرمانروایی نمودند، پس از آن اشکانیان و سپس ساسانیان حکومت کردند.

ساسانیان سعی داشتند خاطره هخامنشی را زنده نگه دارند، از این رو از نقش رستم که در دشتی به پهنای حدود سه کیلومتر از شمالی ترین بخش کوه رحمت در فاصله چهار کیلومتری تخت جمشید قرار دارد به عنوان مکانی برای بزرگداشت پیروزیهای خود استفاده کرده اند.

از دیگر مکانهای مهم تاریخی اقع در دامنه کوه رحمت می توان به تخت طاووس، شهر تاریخی استخر و نقش رجب اشاره نمود. در نقش هایی که ساسانیان در نقش رستم کنده کاری کرده اند اسب جایگاه خاصی دارد. سایر نقش های نقش رستم شامل پادشاهان ساسانی از جمله بهرام دوم،شاپور اول،بهرام چهارم،نرسه،آناهیتا و ... می باشد.

آرامگاه ها

آرامگاههای برخی از شاهان هخامنشی در نقش رستم شناسایی شده اند که عبارتند از: داریوش بزرگ، اردشیر اول، خشایارشا و داریوش دوم و نیز آرامگاه کورش کبیر در پاسارگاد و آرمگاه اردشیر دوم و سوم در تخت جمشید می باشد.

کعبه زرتشت

دین هخامنشیان زرتشت بوده و خدای زرتشت اهورامزدا نام داشته است. ساختمان کعبه زرتشت در نقش رستم واقع شده است. کعبه زرتشت به شکل مکعب مستطیل می باشد و حدود 12 متر بلندی دارد. دارای یک در ورودی کوچک چهارگوش است که رو به کوه باز می شود و مشابه ساختمان آن در پاسارگاد نیز وجود دارد.

پاسارگاد

پاسارگاد به عنوان نخستین پایتخت هخامنشی همیشه با نام کورش کبیر که آرامگاهش آن را جاودانه ساخته عجین شده است.کورش نخستین کسی است که توانست به تاسیس یک شاهنشاهی در جهان دست یابد، او اولین کسی بود که لقب کبیر را از تاریخ دریافت کرد.

کاخهای پاسارگاد همگی در میان باغها و پارکهای سر سبز قرار داشته است که در حال حاضر چیزی جز مقداری خاک و سنگ از آن باقی نمانده است.

بناهای پاسارگاد بر خلاف تخت جمشید پراکنده می باشند که بناهای مهم آن عبارتند از: آرامگاه کورش، کاخ ورودی،کاخ پذیرایی، کاخ اختصاصی کورش، زندان سلیمان،ارگ و نیایشگاه.

منشور کورش

این منشور استوانه ای است که پیرامون آن با خط میخی بابلی حکاکی شده است.

در واقع اولین قانون حقوق بشر را می توان در محتوای متن این منشور مشاهده نمود که به دست بشر نگاشته شده است.

شاید یکی از دلایلی که موجب شده فرضیه ای مبنی بر نسبت دادن نام ذی القرنین به کورش بوجود آید همین منشور باشد.

بخشی از منشور

-ارتش بزرگ من به آرامی وارد بابل شد

-نگذاشتم رنج و آزاری به مردم این شهر و این سرزمین وارد آید.

-وضع داخلی بابل و جایگاه های مقدسش قلب مرا تکان داد. من برای صلح کوشیدم، من برده داری را برانداختم،به بدبختی آنان پایان بخشیدم

-فرمان دادم که همه مردم در پرستش خدای خود آزاد باشند و آنان را نیازارند، فرمان دادم که هیچکس اهالی شهر را از هستی ساقط نکند.

خلاصه ای از تاریخ هخامنشیان

هخامنشیان از حدود 550 سال قبل از میلاد تا سال 330 قبل از میلاد در ایران حاکم بوده اند تا با لشکر کشی اسکندر مقدونی دوران فرمانروایی ایشان پس از 220 سال به پایان رسیده است.

1-کورش کبیر

فزرند کامبیز اول و نوه کورش اول است که نوه هخامنش بوده است. او از 549 تا 530 قبل از میلاد حکومت داشته است. وی با پیوند 2 قوم پارس و ماد بنیانگذار کشور ایران و فرمانروایی هخامنشی می باشد. او در غرب بر امپراطوریهای لیدی و بابل چیره شد و مرز شرقی ایران را تا حدود رود سیحون گسترش داد و با ملتهای مغلوب جوانمردانه رفتار نمود. آرامگاه وی هم اکنون در پاسارگاد می باشد.

2-کامبیز

این پسر کورش مصر را به تصرف درآورد ولی به ایران بازنگشت و آرامگاهش پیدا نشده است. او حدودا تا سال 522 (پ م) بر ایران حاکم بود.

3-داریوش بزرگ

وی که از عموزادگان کورش و داماد او بود پس از کامبیز بر  غاصبین تخت هخامنشی و گروه های شورشی دیگر پیروز شد و بزرگترین شاهنشاهی آنزمان را با تدبیر اداره کرد و دریای مدیترانه را برای کشتیرانی به دریای سرخ متصل نمود. در سال 520 (پ م) بنای ساختن تخت جمشید را فرمان داد و تا سال 486(پ م) در ایران حکومت کرد.

4-خشایارشا

این فزرند داریوش از دختر کورش به شبه جزیره یونان حمله کرد و آتن را به آتش کشید. وی بنای تخت جمشید را تمام کرده و به اوج آراستگی رسانید. وی تا سال 465(پ م )بر ایران فرمانروایی داشت.

پس از خشایارشا به ترتیب اردشیر اول تا 424،داریوش دوم تا 404،اردشیر دوم تا سال 359 اردشیر سوم تا 338 و آرسس تا 336 (پ م ) بر مملکت ایران حکمفرمایی کردند و تنها اردشیر اول بوده که تغییراتی در تخت جمشید ایجاد کرده است.

5-داریوش سوم:

آخرین پادشاه هخامنشی بود که تا سال 330(ق.م) حکومت کرد و پس از شکست از سپاه اسکندر مقدونی، که تخت جمشید را به آتش کشانید سلسله هخامنشی پایان یافت.

تخت جمشید(پارسه)